Waa'ee sadarkeessuu lamaa lamaan
Saayinsii murtoo caaluu.
Walbira qabuun lamaa lamaan yaada haaraa miti. Qorannoo xiinsammuu, diinagdee fi saayinsii murtoo keessatti dhibbaa waggaa tokkoo dhiyaatuuf qoratamee, yaalamee mirkanaa'eera.
Fiiziksii xiinsammuu irraa hanga kutaa walgahii boordiitti
Mala bara 1927 seeraan qindaa'e — sana booda yeroo hunda irra deebi'amee mirkanaa'e.
Seenaan beekumsaa walbira qabuu lamaa lamaanii rakkoo qabatamaa tokkoon jalqaba: wantoota safartuu uumamaa hin qabne akkamitti safarta?
Deebiin, kan ogeessa xiinsammuu Louis Leon Thurstone Yuunivarsiitii Chicago irraa dhiyaate, wantoota kallattiin, lamaa lamaan walbira qabuu ture. Barreeffamni isaa kan bara 1927, A Law of Comparative Judgment, hubannoo kana gara moodeela herregaa sirrii ta'eetti jijjiire.
Hubannoon Thurstone argannoo qabatamaa irratti kan hundaa'e ture: namoonni “lamaan kana keessaa kamtu sagalee guddaa qaba?” deebisuu irratti “kun hammam sagalee guddaa qaba, safartuu tokko hanga kudhanii irratti?” caalaa baay'ee gaarii dha.
Maaliif lamaan safartuu caalaa hojjeta
Ba'aan sammuu qabxii kennuu waan mul'atu caalaa ol'aanaa dha.
Yeroo nama tokko barbaachisummaa dursa tarsiimoo tokkoo safartuu tokko hanga kudhanii irratti akka madaalu gaafattan, hojii sammuu hedduu yeroo tokkotti akka raawwatu gaafachaa jirtu. Adeemsi kun tarkaanfii hunda irratti dogoggora sirnaawaa fida.
Dogoggora kana keessaa kan baay'ee miidhu loogii hidhannoo (anchoring bias) dha. Wanti jalqabaa madaalame madaallii itti aanan hunda irratti dhiibbaa gochuu barbaada; qorannoon Tversky fi Kahneman (1974) dhiibbaan hidhannoo guddaa fi sirreeffama baay'ee akka morkatu agarsiiseera.
Maddi dogoggoraa lammaffaan safartuu cuunfamuu dha. Qabatamaan, deebistoonni baay'een daangaa safartuu lamaan irraa fagaatanii deebii isaanii gidduutti walitti qabu — kanaafis qorannoon dursa kudha lamaa yeroo baay'ee wantoota kudha lama hundi isaanii “baay'ee barbaachisaa” ta'an deebisa.
Walqunnamtii guutuu, hanga wanti hundi wanta biraa hunda waliin walbira qabamutti irra deebi'amee irra deebi'ama.
Nama kamiyyuu kanneen kana kudhan keessaa akka madaalu gaafadhaa, lachuu sagal ta'anii deebi'u. Akka filatu gaafadhaa, sekondii tokko keessatti deebisa — dhugumaanis.
Filannoon akkamitti sadarkaa ta'a
Malli walitti qabuu salphaa, ifaa fi herregaan kan hundaa'e dha.
Wantoonni n sadarkeeffamuuf yoo jiraatan, wanti tokkoon tokkoon wanta biraa hunda waliin al tokko qofa walbira qabama. Baay'inni walbira qabuu barbaachisu waliigalaan n(n−1)/2 dha.
Deebii dhuunfaa walitti qabuu
Qabxiin wanta tokkoon tokkoo dhibbeentaa mo'ichaa isaati: qooda madaallii inni mo'e, walqixxummaan ykn darbuun akka walakkaatti lakkaa'ama. Wantoota mo'iinsaan tartiiba galchuun salphaa fi ifa dha, qorannoonis moodeelota istaatistiksii walxaxaa caalanii wajjin yoo madaalamu gaarii akka ta'e agarsiisa (Shah & Wainwright, 2018).
Deebii garee walitti qabuu
Sagantaalee gareetiif, walbira qabuun hirmaataa tokkoon tokkoo sadarkaan dhumaa herregamuu dura walitti qabama. Waliigalli mo'icha garee walbira qabuu kamiifuu ida'ama sagalee dhuunfaa hirmaattota hundaa ti.
Baay'ee barbaachisaa kan ta'e, bu'aan walitti qabame bifa garaagarummaa yaadaa illee ni mul'isa. Wantoonni garee qoqqoodan ragaa keessatti ni mul'atu — kunis yeroo baay'ee bu'aa sagantaa garee isa baay'ee gatii qabu dha.
Sagantaa garee akka meeshaa adda baasuutti
Tarreen sadarkaa bu'aa qofa miti. Bifti garaagarummaa yaadaas walqixa barbaachisaa dha.
Malli murtoo garee baratamaa hanqina bu'uuraa tokko qooddatu: tartiiba ilaalchi itti ibsamuuf miira qabu. Namni jalqaba dubbatu garee hidha.
Gareewwan waan hundi duraan beekan irratti mari'achuu fi waan miseensa tokko qofti beeku xiqqoo fayyadamuu irratti xiyyeeffatu. Kun rakkoo odeeffannoo dhokataa dha (Stasser & Titus, 1985). Filannoo nama tokkoon tokkoo dhuunfaatti, marii kamiyyuu dura, sassaabuun ilaalcha hundumaa gabatee irra kaa'a.
Eessatti itti fayyadamama
Akustikii xiinsammuu irraa hanga leenjii AI-tti — malli ni bal'ata.
Karoora tarsiimoo fi bulchiinsa
Adeemsi Sadarkaa Xiinxalaa (Analytic Hierarchy Process) murtoo tarsiimoo ulfaataa ittisa, bu'uuraalee misoomaa, fayyaa fi mootummaa keessatti tajaajileera. Sakatta'iinsi bara 2008 itti fayyadama maxxanfame 900 ol dameewwan adda addaa 19 keessatti adda baaseera.
Barachuu maashinii fi AI
Barachuu jajjabeessuu yaada namaa irraa (RLHF), mala moodeelota afaanii gurguddaa ammayyaa leenjisuuf oolu, guutummaatti walbira qabuu lamaa lamaan irratti hirkata. Madaaltonni namaa bu'aa moodeelaa lama argatanii isa caalu akka filatan gaafatamu.
Ispoortii fi sadarkeessuu dorgommii
Sirni sadarkaa Elo, kan chess, kubbaa miillaa fi dirreewwan dorgommii kurnan biroo keessatti fayyadamu, moodeela madaallii lamaa lamaan Bradley–Terry wajjin walitti dhiyeenyaan walqabata.
Dubbisa dabalataa
Maddoota jalqabaa fi barreeffamoota ijoo.
A Law of Comparative Judgment. Psychological Review, 34(4), 273–286.
Rank analysis of incomplete block designs. Biometrika, 39(3/4), 324–345.
A Scaling Method for Priorities in Hierarchical Structures. Journal of Mathematical Psychology, 15(3), 234–281.
Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases. Science, 185(4157), 1124–1131.
Pooling of Unshared Information in Group Discussion. Journal of Personality and Social Psychology, 48(6), 1467–1478.
Deep Reinforcement Learning from Human Preferences. NeurIPS 2017.
Simple, Robust and Optimal Ranking from Pairwise Comparisons. Journal of Machine Learning Research.
Sagantaa dhuunfaa ykn garee daqiiqaa lama gadiitti qopheessaa. Jalqabuuf herregni hin barbaachisu.