Sagantaa Qopheessaa
Waa'ee Qorannoo Haala
Malawwan fi gargaarsa haalawwan odeeffannoo adda addaa wajjin wal-iiduus. Kan fayyadamuu danda'u qorsa yeroo dheeraa, jajjabina, bulchiinsa walxala, fi hubannoo yaada murteessaa keessatti.
Dabalata dubbisaaQopheessuu
- Qophii. Sagantaaf mata-duree fi maqaa garee ykn tiimii galchaa. Achiis Olkaa'aa fi Itti Fufaa tuqaa. Kun sagantaa fi lakkoofsa sagantaa uuma, kanaaf booda deebitanii gulaaluu dandeessu.
- Kutaalee. Kutaan maal akka hojjetu kutaalee filannoo irraa filadhaa: Wantoota Sadarkeessaa, Gaaffiiwwan ykn Qormaata Gabaabaa. Filannoowwan kutaa Wantoota Sadarkeessaa Barreeffama ykn Suuraalee dha. Maqaa kutaa, ibsa deebistootaaf (dirqama miti) fi qabiyyee isaa, fakkeenyaaf gaaffii walbira qabuu fi wantoota, galchaa. Kan biraa dabaluuf Kutaa Dabalaa tuqaa.
- Sagantaa Qopheessuu. Sagantaa olkaa'uuf Sagantaa Qopheessaa tuqaa.
Filannoowwan olaanaa
Mirga
- Haala deebisaa. Saffisa ofiin, bakka deebistoonni yeroo isaaniitti deebisan, ykn Kallattiin, bakka isin sagantaa kallattiin gaggeessitan, filadhaa. Gabateen deebistoota meeqa qabaachuu akka dandeessan agarsiisa.
- Guyyaa cufamu. Guyyaa isin kaaftan booda deebii fudhachuu dhaaba.
- Beeksisa deebii. Yeroo deebiin galu akka isinitti himamu barbaaddan murteessaa.
Bitaa
- Fuula seensaa. Deebistootaaf seensa ykn simannaa dabalaa, fakkeenyaaf kaayyoo sagantichaa ibsuun.
- Odeeffannoo hirmaataa. Hirmaattota osoo hin jalqabin odeeffannoo akka maqaa ykn garee gaafata, kanaaf bu'aaleen isaaniin qoqqoodamuu danda'u.
Kana banuun unkaa keessatti Fuula Galmee Odeeffannoo Hirmaataa dabala. Hirmaattonni osoo hin jalqabin isa guutu.
Dirreen hundi, kanneen dursanii qophaa'an dabalatee, gulaalamuu danda'a: maqaa jijjiiruu, filannoowwan isaa jijjiiruu ykn dabaluu, ykn balleessuu. Haalli addaa lama jira. Biyyi tarree biyyootaa murtaa'e fayyadama. Erga sagantaan deebii qabaatee booda, filannoowwan jiran jijjiiramuu ykn balleeffamuu hin danda'an, garuu kanneen haaraa ammallee dabaluu dandeessu. Haala Woorkishooppii keessatti gulaalamuu itti fufu, maqaa filannoo jijjiiruunis deebii isa jalatti kennaman ni siqsa.
- Mata-duree fi Qaama. Mata-duree fi barreeffama gabaabaa hirmaattonni fuula sana irratti argan, fakkeenyaaf “Osoo Hin Jalqabin” fi “Maaloo odeeffannoo armaan gadii galchaa”.
- Gosa ragaa. Dabaluuf dirree tokko irratti + tuqaa: Maqaa, Imeelii, Saala, Dhaabbata, Gosa dhaabbataa, Garee ykn Muummee, ykn Biyya. Mallattoon ✓ akka dabalame agarsiisa.
- Dirree Addaa. Waan tarree sana keessa hin jirre gaafachuuf Dirree Addaa irratti + tuqaatii maqaa isaa barreessaa. Hirmaattonni deebii isaanii barreessu.
Dirreen dabaltan tokkoon tokkoon tarree mataa isaa argata:
- Filadhaa, Filadhaa ykn barreessaa, ykn Barreessaa. Filadhaa hirmaattotaaf tarree irraa filatan kenna, isa immoo Filannoo Dabalaa fayyadamuun guuttu. Filadhaa ykn barreessaa dhuma tarree sanaatti “Tarree keessa hin jiru — kan mataa keessanii galchaa” dabala, wanti achitti barreeffame kamiyyuu bu'aalee keessatti akka garee mataa isaatti mul'ata. Barreessaa saanduqa itti barreessan isaaniif kenna. Bu'aalee qoqqooduuf kan oolu dirreewwan Filadhaa fi Filadhaa ykn barreessaa qofa.
- Dirqama. Hirmaattonni osoo hin jalqabin dirree sana guutuu qabu.
- Hordofaa. Fuula Bulchiinsaa irratti, tarree keessan irraa eenyu ammallee akka hin deebisin agarsiisa.
- Al tokko fayyadamaa. Filannoon tokkoon tokkoon hirmaataa tokko qofaan filatamuu danda'a. Filannoowwan duraan fudhataman “✓ Duraan filatameera” jedhanii mul'atu. Yeroo filannoon hundi dirree Al Tokko Fayyadamaa hunda irratti fudhatamu, hirmaattonni haaraan unkaa bakka “Deebiin hundi galeera” argu. Dirreen Filadhaa ykn barreessaa gonkumaa hin dhumu, sababni isaas hirmaattonni kan mataa isaanii ammallee galchuu danda'u.
- Tartiiba dirreewwanii jijjiiruuf qabduu bitaa jiru harkisaa, tokko balleessuuf immoo × tuqaa. Bilbila irratti qabduun hin mul'atu, kanaaf dirreewwan achitti tartiibni isaanii jijjiiramuu hin danda'u.
Hordofaa fi Al tokko fayyadamaa dirreewwan Filadhaa fi Filadhaa ykn barreessaa irratti qofa mul'atu.
- Yaada eeyyamaa. Hirmaattonni yeroo walbira qaban yaada akka dabalan hayyama.
- Walbira qabuu irra darbuu eeyyamaa. Hirmaattonni walbira qabuu tokko akka irra darban hayyama.
- Walqixxummaa eeyyamaa. Hirmaattonni wantoota lama akka walqixaatti akka mallatteessan hayyama.
- Ergaa xumuraa. Hirmaattotaaf ergaa xumuraa dabalaa, fakkeenyaaf tarkaanfii itti aanu.
Kutaa tokkoon tokkoo jalatti
- Gaaffii xumuraa dabalaa. Dhuma kutaa irratti gaaffiiwwan dabalaa, fakkeenyaaf “Yaada biraa qabduu?”